Luật mới trao quyền kiểm soát tòa án cho nhà nước

Luật mới gây thất vọng và khơi lên nhiều cảnh báo
Tags: , , ,

June 2, 2014 

Abby Seiff từ Phnom Penh, Campuchia 

Luật mới trao quyền kiểm soát tòa án cho nhà nước thumbnail

Báo giới theo dõi phiên tòa phúc thẩm xử phát thanh viên Mam Sonando, người bị bắt vì những cáo buộc được nhiều người cho là mang động cơ chính trị hồi tháng 3-2013 (Ảnh: Abby Seiff)

Sau hai thập niên phát triển, đúng ra nền tư pháp độc lập của Campuchia tốt nhất trên thế giới.

Đạo luật được đề xuất lần đầu vào đầu thập niên 1990, và có hiệu lực từ năm 2005. Một nhóm gồm các chuyên gia nước ngoài và quan chức Campuchia nhóm họp vài tháng một lần để thảo luận về các luật này; chính phủ nhóm họp với các nhà tài trợ 6 tháng một lần để cung cấp cho họ những tin mới nhất về sự tiến bộ.

Hiện nay, dự luật đang chờ thông qua Thượng viện và nhà vua, và sau đó sẽ được đưa vào luật của Campuchia. Nhưng các dự luật được quốc hội thông qua hồi tuần trước không giống với mục đích ban đầu. Thay vì thế, hơn 20 năm sau lần đầu hứa hẹn, luật tư pháp vô cùng cần thiết của Campuchia dường như sẵn sàng hợp pháp hóa quyền kiểm soát tòa án của chính phủ.

“Nếu các dự luật hiện nay được thông qua, Chính phủ Hoàng gia Campuchia sẽ thắt chặt quyền kiểm soát thẩm phán và công tố viên của quốc gia này, đe dọa nghiêm trọng đến quy định của luật pháp ở Campuchia”, các nhóm nhân quyền trong nước và quốc tế cảnh báo trong thông cáo chung hôm 26-5.

Quan ngại chính đó là các đạo luật này cho phép Bộ trưởng Bộ Tư pháp, do thủ tướng bổ nhiệm, có thẩm quyền cao hơn nhiều so với thẩm phán và công tố viên.

“Trong khi các dự luật có một số điều khoản đầy hứa hẹn có ý đảm bảo tính độc lập của ngành tư pháp, việc các thẩm phán và công tố viên lệ thuộc hoàn toàn vào ngành hành pháp vi phạm các tiêu chuẩn quốc tế là mối quan ngại sâu sắc”, Kingsley Abbott, cố vấn pháp lý tại ICJ International, nhóm ủng hộ pháp lý, phát biểu.

Đạo luật, vốn thường được chính phủ và các chuyên gia pháp lý xem là “ba đạo luật cơ bản”, được dùng để giúp chống hệ thống tòa án dễ bị chính trị hóa. Luật Tổ chức tòa án hệ thống hóa thẩm quyền của tòa án; Luật về Quy chế Thẩm phán và công tố viên nêu rõ vai trò của nhân viên tòa án và hình phạt mà họ có thể gánh chịu nếu vi phạm; trong khi Luật về Tổ chức và hoạt động của Hội đồng Thẩm phán tối cao giải thích cơ quan tư pháp cao nhất này có quyền quản lý và kỷ luật các tòa án cấp dưới.

Nhưng gần như ngay từ đầu rõ ràng là các đạo luật này không thể đạt được các mục tiêu cao ngất như thế. Mặc dù có vô số cuộc họp và nhóm làm việc và hệ thống xúc tiến, các đạo luật này đã trì hoãn trong nhiều năm. Khi chính phủ hứa vào năm 2012 rằng các đạo luật này sẽ sớm được thông qua, đó là lần thứ 18 trong vòng 7 năm họ khẳng định như thế. Và trong khi các cuộc họp của nhóm làm việc được tổ chức 3 tháng một lần, có lúc nhóm này mất hơn 5 năm mà không hề có được bản thảo cập nhật nào. Khi các viên chức Liên Hiệp Quốc và các nhà tài trợ thúc giục chính phủ nhanh chóng thông qua các đạo luật này, họ trả lời: chúng tôi đang xem xét.

Tuy nhiên, dường như cuối cùng chính phủ cũng nhận thấy thông qua các đạo luật kèm theo các điều khoản họ muốn thì tốt hơn là trì hoãn. Sau nhiều năm trì hoãn, các viên chức thông báo hồi tháng 2 rằng các đạo luật này sẽ sớm được thông qua. Mặc dù được công chúng và các chuyên gia pháp lý yêu cầu, chính quyền vẫn từ chối phát hành các bản thảo hay tham khảo ý kiến, Thủ tướng Hun Sen có lúc lưu ý rằng luật không buộc phải tham khảo ý kiến của họ. Vào cuối tháng 4, các đạo luật được Hội đồng Bộ trưởng thông qua. Chưa đầy một tháng sau, các đạo luật này lại được nhanh chóng thông qua Quốc hội một đảng không có tranh cãi do phe đối lập tẩy chay.

“Chúng tôi quan ngại rằng chúng tôi đã dành nhiều năm giao việc soạn thảo luật tư pháp cho chính phủ nhưng quá trình này không được minh bạch lắm và không phù hợp với xã hội dân chủ vốn cho phép công chúng và những người có liên quan tham gia đóng góp ý kiến”, Duch Piseth, người điều phối dự án giám sát xử án tại Trung tâm Nhân quyền Campuchia, nói.

Ngay cả ý kiến đóng góp trong nhiều năm của các nhà tại trợ nước ngoài và các chuyên gia pháp lý thành lập nhóm làm việc dường như cũng không được xem xét đến. Ngay sau cuộc bầu cử, thủ tướng chuyển việc giám sát dự luật cho Bộ Tư pháp, theo Piseth. Rõ ràng tại đây các điều khoản hứa hẹn nhất đã bị thay đổi hay loại bỏ.

“Dự thảo luật mới tăng thẩm quyền cho Bộ Tư pháp nhiều hơn nhiều, bộ này tham gia soạn thảo luật”, Piseth nói.

“Một điều khoản nêu rõ cơ quan tư pháp không nằm dưới quyền của cơ quan hành pháp hay lập pháp hay bất kỳ chính đảng nào, nhưng điều này đã bị loại khỏi dự luật được thông qua”.

Các đạo luật này dường như chắc chắn bù đắp những thiếu sót quan trọng nhất của ngành tư pháp. Các tòa án của Campuchia bị lên án là không công tâm. Các nhà hoạt động nhân quyền, nhà báo và đối thủ chính trị thường bị kết án vì những lời vu khống hoặc bịa đặt, trong khi thường dân thường bị đưa ra hầu tòa và bị tuyên án với các mức án cao nhằm đe dọa quần chúng.

Hôm thứ Sáu, Tòa án Thành phố Phnom Penh xét xử 23 người bị buộc tội gây rối và xúi giục bạo động trong các cuộc biểu tình phản đối gây đổ máu hồi tháng Giêng. Trong số bằng chứng được dùng để kết tội nhóm người này, trong đó có các công đoàn viên và các nhà giám sát nhân quyền chuyên nghiệp, có các bức ảnh chụp hình đám đông không rõ ràng và đoạn video quay cảnh biểu tình không có liên quan.

Nhà hoạt động ủng hộ quyền sử dụng đất trực tính Yorm Bopha bị ngồi tù hơn một năm sau khi bị kết tội lên kế hoạch tấn công hai người. Khi được bảo lãnh tại ngoại vào tháng 11 năm ngoái, bà bị tòa án cảnh báo tránh xa các cuộc biểu tình và giữ im lặng. Nhiều nhà hoạt động trong cộng đồng của bà bị bỏ tù nhiều tuần và rồi được trả tự do sau khi được xét xử qua loa, không có luật sư tham dự.

Trong khi đó, những cái gai lớn nhất trong mắt chính phủ đối mặt nhiều vụ bắt giam. Mam Sonando, một trong những phát thanh viên vô tuyến độc lập duy nhất trong nước này và là người thường xuyên chỉ trích chính quyền, đã bị bỏ tù ba lần. Năm 2013, ông bị ngồi tù 8 tháng sau khi bị kết tội lãnh đạo phong trào ly khai vốn không hề có. Và trong khi các thành viên lỗi lạc của phe đối lập tránh được việc bị bắt giam, họ lại bị kết tội nói xấu, đưa tin giả, xúi giục và các tội khác.

Trong một quốc gia mà tòa án thường chịu khuất phục trước áp lực chính trị và tính độc lập của bộ máy tư pháp thường bị đe dọa, chắc chắn không bao giờ có sự đảm bảo sẽ có luật thành văn rõ ràng xử lý những vấn đề cực đoan, huống hồ là được tuân thủ. Nhưng sự xuất hiện của một đạo luật có chỗ hỏng như thế chứng tỏ đặc biệt gây khó chịu cho nhiều người có liên quan.

“Đây sẽ là một đòn giáng mạnh vào hệ thống tư pháp hiện nay, và làm tăng thêm quyền kiểm soát của ngành hành pháp đối với ngành tư pháp, chính phủ sẽ hợp pháp kiểm soát tòa án, thẩm phán và công tố viên”, Piseth phát biểu.

Tin nổi bật
Liên lạc
Đăng ký nhận bản tin UCAN Việt Nam miễn phí ở đây
Invite a Friend
UCAN India Books Online